Jevrejska sveta knjiga Tora propisuje smrtnu kaznu za niz teških grehova — među njima za ubistvo, idolopoklonstvo i skrnavljenje Šabata. ali i za neka dela koja na prvi pogled deluju manje ozbiljno, poput uporne neposlušnosti prema roditeljima. U praksi su, međutim, jevrejski sudovi veoma retko izvršavali smrtne presude.
Jedan poznati odlomak iz Mišne kaže da se verski sud koji bi pogubio jednog čoveka jednom u 70 godina smatrao pogubnim. Taj raskorak između načela i prakse često se navodi kao dokaz da judaizam oseća duboku nelagodu prema smrtnoj kazni, toliko da su rabini iz Talmuda postavili ozbiljne pravne prepreke kako bi njena primena postala gotovo nemoguća. Drugi, međutim, smatraju da je jasan stav Tore da određeni zločini zaslužuju smrtnu kaznu nepobitan dokaz da je ona u skladu sa jevrejskom tradicijom.
Smrtna kazna u Tori
Tora propisuje smrtnu kaznu za različite prestupe. Među njima su obredni prekršaji, poput kršenja Šabata, obožavanja idola i huljenja na Boga; polni gresi, uključujući incest, preljubu, analni odnos između muškaraca i polni odnos sa životinjama; kao i različita krivična dela, među kojima su ubistvo, otmica i davanje lažnog iskaza u slučaju za koji je predviđena smrtna kazna.
U jednom posebno zahtevnom biblijskom odlomku (Ponovljeni zakoni 18–21), Tora propisuje kaznu smrti kamenovanjem za „nepokornog sina“ koji odbija da prihvati roditeljsku disciplinu. (Talmud navodi da takav neposlušni sin nikada nije postojao, niti će ikada postojati, već da ga Tora pominje kako bi se taj primer proučavao i tumačio.)
Kamenovanje je najčešći način pogubljenja opisan u Tori i propisuje se ne samo za buntovno dete, već i za ubistvo, huljenje, kršenje Šabata i idolopoklonstvo. Tora jasno navodi da čovek može biti osuđen na smrt samo na osnovu svedočenja dvojice svedoka, nikada jednog jedinog, i da upravo ti svedoci moraju prvi položiti ruke na optuženog kako bi izvršili kaznu. Smrt spaljivanjem propisana je za određene polne grehe, uglavnom za različite oblike incesta.
Smrtna kazna u Talmudu
Rabini Talmuda veoma opširno su raspravljali o pravnim uslovima za izricanje smrtne kazne i postavili brojne prepreke zbog kojih je takvu presudu bilo izuzetno teško sprovesti.
Prema Mišni, slučajeve za koje je bila predviđena smrtna kazna morao je da razmatra Sanhedrin sastavljen od 23 sudije. Ako bi presuda u takvom slučaju bila jednoglasna, ali doneta prebrzo, optuženi bi bio oslobođen, jer se smatralo da sudije nisu dovoljno razmotrile mogućnost njegove nevinosti. Možda najstroži uslov bio je taj da delo moraju videti dvojica ljudi koji su počinioca neposredno pre izvršenja upozorili da je za taj prestup predviđena smrtna kazna.
Takva stroga pravila često se navode kao objašnjenje čuvenog odlomka iz Mišne u kojem stoji da se Sanhedrin koji bi pogubio jednog čoveka u sedam godina smatrao pogubnim. Rabin Elazar ben Azarija smatrao je da je prava mera zapravo jednom u 70 godina, dok su rabini Tarfon i Akiva govorili da, da su oni sedeli u tom sudu, niko nikada ne bi bio pogubljen.
Ipak, pojedini učenjaci, poput rabina Louisa Jacobsa u delu Džuiš rilidžen: e kompənjon, ukazivali su na to da su Rimljani još u prvom veku nove ere oduzeli jevrejskim sudovima pravo da izriču smrtnu kaznu. Zbog toga se talmudske rasprave o toj temi, uključujući stroga pravila dokazivanja u slučajevima smrtne kazne, često tumače više kao teorijska razmatranja nego kao praktična uputstva za vođenje sudskih postupaka.
Džejkobs je ukazivao i na odlomke iz Talmuda i drugih izvora koji dopuštaju vansudsko pogubljenje u određenim okolnostima, kao dokaz da jevrejski zakon ipak nije imao tako snažan otpor prema smrtnoj kazni kako se ponekad tvrdi.
Maimonides u Mišne Tora piše da, u slučaju kada neko počini ubistvo, ali ne može biti osuđen zbog određene pravne prepreke, ubicu treba hraniti hlebom i vodom dok potpuno ne oslabi, a zatim ječmom sve dok mu ne pukne stomak. Sličnu kaznu Talmud propisuje i za povratnike u zločin.
Na drugom mestu, Majmonid navodi da kralj može pogubiti ubicu čak i bez jasnog dokaza ili prethodnog upozorenja, radi očuvanja javnog poretka, pa čak i ostaviti telo obešeno danima kako bi među zločincima proširio strah. Talmud zastupa sličan stav i navodi da sudovi, u određenim krajnjim okolnostima, mogu izreći smrtnu kaznu čak i kada nisu ispunjeni svi uobičajeni pravni uslovi. Kasnije je i Šulhan aruh uneo takvo pravilo, navodeći da se smrtna kazna može izreći i bez jasnog svedočenja u vremenima velikog moralnog rasula i raširenog bezakonja.
Ovakvo tumačenje dodatno potkrepljuje činjenica da Talmud veoma detaljno opisuje različite načine pogubljenja, što neki vide kao dokaz da pitanje izvršenja smrtne kazne nije bilo samo teorijsko. U Talmudu se pominju četiri metode pogubljenja: kamenovanje, spaljivanje, odsecanje glave i davljenje.
Smrtna kazna u Izraelu
Smrtna kazna izvršena je samo dva puta u istoriji Izraela. Najpoznatiji slučaj bio je onaj Adolfa Ajhmana, visokog oficira esesovskih jedinica i jednog od glavnih organizatora Holokausta, koji je obešen 1962. godine posle suđenja koje je pratila svetska javnost.
Drugi slučaj dogodio se ubrzo nakon osnivanja Izraela 1948. godine, kada je vojni oficir Meir Tobijanski pogubljen zbog izdaje posle vojnog suđenja na kojem nije imao pravnu odbranu. Tobijanski je kasnije posthumno oslobođen krivice i ponovo sahranjen uz pune vojne počasti. Tokom godina izrečeno je još nekoliko smrtnih presuda, ali nijedna nije izvršena.
Važeći izraelski zakon dopušta smrtnu kaznu samo u ograničenim slučajevima. To uključuje zločine povezane sa Holokaustom i izdaju koju vojnik počini tokom rata. Izraelski Kneset je 1954. godine izglasao ukidanje smrtne kazne za ubistvo.
Formalno gledano, palestinski terorizam podleže smrtnoj kazni prema izraelskom zakonu, ali Izrael nikada nije pogubio palestinskog teroristu osuđenog na sudu. (Izraelska vojska, poput američke i drugih armija, sprovodila je ciljane likvidacije osumnjičenih terorista, a takvu praksu potvrdio je Vrhovni sud Izraela 2006. godine.)
Poslednjih godina desničarski političari zalažu se za promenu takve politike. Kneset je 2015. godine ogromnom većinom odbacio predlog zakona stranke Jisrael Bejtejnu kojim bi sudijama bilo olakšano izricanje smrtne kazne teroristima. Godine 2017, premijer Benjamin Netanjahu pozvao je na uvođenje smrtne kazne u „teškim slučajevima“, nakon posete porodici troje Izraelaca koje je Palestinac nožem ubio u njihovom domu u naselju Halamiš na Zapadnoj obali.
Savremeni jevrejski pogledi na smrtnu kaznu
Američki jevrejski komitet, koji redovno sprovodi istraživanja javnog mnjenja među američkim Jevrejima, poslednji put je postavio pitanje o smrtnoj kazni 2000. godine. Tada je 67 odsto ispitanih Jevreja podržavalo smrtnu kaznu za osuđene ubice, dok se 26 odsto protivilo — što je bilo gotovo isto kao i među ukupnim stanovništvom Sjedinjenih Američkih Država u tom periodu.
Noviji podaci organizacije Galup pokazali su da samo 54 odsto Jevreja smatra da je smrtna kazna „moralno prihvatljiva“, manje nego među katolicima (61 odsto), protestantima (66 odsto) i mormonima (79 odsto). Istraživanje Instituta za istraživanje religije u javnosti iz 2014. godine pokazalo je da 33 odsto Jevreja smatra da je smrtna kazna primerenija kazna za osuđenog ubicu, dok 54 odsto prednost daje doživotnom zatvoru.
Prema podacima Galupa, demokrate ređe podržavaju smrtnu kaznu od republikanaca. Platforma Demokratske stranke iz 2016. godine zalagala se za njeno ukidanje, dok je republikanska platforma ustavnost smrtne kazne opisala kao „čvrsto utvrđenu“. Američki Jevreji u velikom broju podržavaju Demokratsku stranku.
Prema istraživanjima javnog mnjenja, podrška Amerikanaca smrtnoj kazni za osuđene ubice opada već decenijama, a Pju istraživački centar je 2016. godine objavio da je podrška smrtnoj kazni pala na najniži nivo u prethodnih 40 godina, na 49 odsto.
I među sekularnim i među verskim vođstvom američkih Jevreja postoji široko protivljenje smrtnoj kazni. Reformistički i konzervativni pokret dugo se zalažu za njeno ukidanje, dok je Ortodoksna unija 2004. godine podržala moratorijum „do sprovođenja odgovarajućih reformi“, među kojima su i mere za rešavanje pitanja pravičnosti pravosudnog sistema, naročito optužbi za rasnu pristrasnost pri izricanju smrtne kazne. Američki jevrejski komitet i Jevrejski savet za javne poslove dugo su među najglasnijim protivnicima smrtne kazne.
Iako većina jevrejskih autoriteta smatra da je pirsing ušiju prihvatljiv, pitanje postaje znatno složenije kada su u pitanju drugi delovi tela.
Od Biblije i Talmuda do kabale i hrišćanske tradicije, izvori nude različita tumačenja: od Božijeg sluge i nebeskog protivnika do simbola unutrašnjeg nagona i sile tame koja oblikuje razumevanje dobra i zla.
Od Jom kipura do ličnih zaveta i neobičnih običaja, u judaizmu post nije izuzetak, već složen sistem duhovnog života koji povezuje pokajanje, sećanje, zajednicu i ličnu odgovornost.
Na izraelskim poljima počinje žetva pšenice za „šmura macu“, koja se mesecima čuva pod strogim nadzorom i kroz svaki korak priprema za Pesah, uz pravila u kojima nema mesta ni za najmanju grešku.
POGLEDAJTE JOŠ:
PRVI KAFIĆ KOJIM UPRAVLJA VEŠTAČKA INTELIGENCIJA „PUKAO“! Odluke AI menadžerke totalno apsurdne – za jednog zaposlenog naručila 3.000 pari rukavica!
DALJE NEĆEŠ MOĆI: Ministru zabranjen ulaz u Francusku! Ovo će iznervirati celu zemlju
ISPLIVALA TAJNA O OCU STIVENA HOKINGA: Ovo niko nije znao, dnevnik došao u posed medija