3. Borba za jedinstvo države i Crkve
Majka cara Uroša, carica Jelena, pokušavala je da sačuva državno jedinstvo i pomiri Srpsku i Carigradsku patrijaršiju. Kasnije se zamonašila i dobila ime Jelisaveta. U svoj dvor u Seru primila je carigradskog patrijarha Kalista, koji je došao radi pomirenja, ali je on ubrzo umro 1363. godine, pa taj pokušaj nije uspeo.
Posle njenog povlačenja iz vlasti Serskom oblašću upravljao je despot Jovan Uglješa Mrnjavčević, muž Jelene, ćerke ćesara Vojihne, koja je kasnije postala poznata monahinja Efimija. Uglješa je bio pobožan i mudar vladar, a 1368. godine uspeo je da postigne pomirenje Srpske i Carigradske patrijaršije na području kojim je upravljao.
Posebno je pomagao Crkvi i manastirima, naročito na Svetoj Gori. Njegovim zalaganjem obnovljeni su mnogi manastiri, među kojima Simonopetra i Sveti Pavle, dok je manastiru Vatoped darovao manastir Spileotise u oblasti Melnika. Ovo vreme velikih podela i iskušenja bilo je uvod u period kada će knez Lazar preuzeti jednu od najvažnijih uloga u srpskoj istoriji.
4. Poraz na Marici i uspon kneza Lazara
Despot Jovan Uglješa pokušao je da okupi srpske velikaše u borbi protiv osmanske opasnosti, ali mu se pridružio samo njegov brat Vukašin Mrnjavčević. Njihova vojska poražena je kod Černomena na Marici 26. septembra 1371. godine, gde su obojica poginula. Posle tog poraza srpske zemlje zahvatili su veliki nemiri, a osmanski prodori postajali su sve opasniji.
U severnim oblastima nekadašnjeg Dušanovog carstva vladao je mladi car Stefan Uroš, koji zbog nesloge među velikašima nije uspevao da sačuva jedinstvo države. Njegov najverniji oslonac bio je Lazar Hrebeljanović, koji je zbog svoje sposobnosti i odanosti dobio titulu kneza i upravljao Novim Brdom, Toplicom, Rudnikom i Moravskom oblašću.
Posle smrti cara Uroša 1371. godine Lazar je nastojao da ujedini srpske zemlje i pripremi narod za odbranu od Turaka. Svoje sedište preneo je u Kruševac, koji je izgradio i utvrdio.
5. Knez Lazar, graditelj mira i jedinstva
Lazaru se suprotstavio velikaš Nikola Altomanović, koji je napadao njegove oblasti i pokušao da ga ubije na prevaru. Međutim, prema predanju, krst koji je Lazar nosio na grudima sačuvao ga je od smrtonosnog udarca. Posle toga Lazar je, uz pomoć bosanskog kralja Tvrtka I, porazio Altomanovića i proširio svoju vlast.
Iako je preko supruge Milice imao pravo na nasleđe vladarske titule, Lazar nije želeo da prisvoji carsku vlast, već je nastojao da poštuje druge srpske velikaše i okupi ih u zajedničkoj borbi za opstanak naroda.
Radi učvršćivanja saveza među hrišćanskim vladarima Lazar i Milica su svoje kćeri udali za ugledne velikaše: Maru za Vuka Brankovića, Draganu za bugarskog cara Šišmana, Jelenu za Đurđa II Balšića, a Teodoru za ugarskog velikaša Nikolu Garu.
6. Obnova jedinstva Srpske i Carigradske patrijaršije
Jedna od najvećih Lazarevih briga bila je obnova jedinstva između Srpske i Carigradske patrijaršije, koje je bilo narušeno još od vremena cara Dušana. Smatrao je da je mir među Crkvama neophodan za duhovno dobro naroda.
Uz pomoć svetogorskih monaha, naročito starca Isaije iz Hilandara, Lazar je 1375. godine sazvao crkveno-narodni sabor u Kruševcu. Tada je odlučeno da Isaija ode u Carigrad i pregovara o pomirenju sa patrijarhom Filotejem.
Misija je uspešno završena i obnovljeno je jedinstvo između dve patrijaršije. Time je knez Lazar ostvario jedan od svojih najvažnijih poduhvata, pokazujući da njegova vladavina nije bila zasnovana samo na državnoj moći, već i na brizi za duhovno jedinstvo naroda.
7. Put ka pomirenju Srpske i Carigradske patrijaršije
Posle neuspešnog pokušaja cara Dušana da reši nesuglasice sa Carigradskom patrijaršijom, taj problem ostao je nerešen i tokom vladavine cara Uroša. Nakon Maričke bitke 1371. godine i smrti Vukašina i Uglješe Mrnjavčevića, monah Isaija, videći da crkveno razdvajanje i dalje opterećuje narod, obratio se knezu Lazaru.
Knez Lazar, poznat po pobožnosti i mudrosti, duboko je žalio zbog ovog raskola i odlučio je da učini sve kako bi se obnovilo jedinstvo Crkve. Uz njegovu podršku monah Isaija je otišao kod srpskog patrijarha Save IV, koji je prihvatio ovaj poduhvat i poslao ga u Carigrad sa molbom za pomirenje.
Isaija je sa svetogorskim protom Teofanom i drugim monasima otputovao u Carigrad, gde ih je primio patrijarh Filotej. Posle razgovora sa saborom ukinute su ranije crkvene zabrane prema Srbima, obnovljeno je zajedništvo i ponovo uspostavljeno sasluživanje između dve Crkve. Srbima je priznato pravo na samostalnog patrijarha, a o svemu je izdata posebna povelja.
Poslanici iz Carigrada potom su došli u Srbiju i zajedno sa srpskim patrijarhom i sveštenstvom služili Liturgiju u Prizrenu. Ubrzo nakon toga upokojio se patrijarh Sava IV, a na saboru u Pećkoj patrijaršiji za njegovog naslednika izabran je starac Jefrem. Time je, zalaganjem kneza Lazara, okončan crkveni raskol i obnovljeno jedinstvo Srpske Crkve.
8. Knez Lazar kao veliki ktitor i zaštitnik monaha
Lazarova ljubav prema Crkvi ogledala se i u podizanju i obnovi mnogih svetinja. Njegova prva velika zadužbina bila je crkva Svetog prvomučenika Stefana u Kruševcu, poznata kao Lazarica. Posle Maričke bitke mnogi monasi iz ugroženih krajeva Balkana i Svete Gore pronašli su utočište u Lazarevoj državi, posebno u okolini Kruševca i Stalaća.
Posebno mesto među njima imali su Sinaiti, monasi nadahnuti učenjem prepodobnog Grigorija Sinaita. Na njihovu molbu Lazar je u braničevskom kraju, u Ždrelu na reci Mlavi, podigao manastir Presvete Bogorodice, današnji manastir Gornjak. Povelju o njegovoj izgradnji i darivanju izdao je 1379. godine, a manastir je namenio sinajskim monasima predvođenim Grigorijem Sinaitom.
Knez je pomagao i monahe Hilandara. Na molbu monaha Gerasima, staratelja hilandarske bolnice, obezbedio je godišnju pomoć za negovanje bolesnih i starih monaha i darovao zemljište manastiru. Po uzoru na nemanjićke vladare, pomogao je i izgradnju velike priprata uz glavnu hilandarsku crkvu kralja Milutina, čime se pridružio velikim srpskim ktitorima.
9. Briga za pravoslavne svetinje izvan srpskih zemalja
Knez Lazar nije pomagao samo manastire u svojoj državi već i pravoslavne svetinje van njenih granica. Manastiru Svetog Pantelejmona na Svetoj Gori darovao je crkvu Spasa u Hvosnu sa okolnim imanjima i povlasticama. Potvrdio je i darove koje su njegovi rođaci i velikaši namenili svetogorskim manastirima.
Brinuo je i o srpskim monasima u Jerusalimu, pa je 1388. godine pomogao da im budu isplaćeni prihodi namenjeni njihovom manastiru Svetih Arhangela, zadužbini Svetog Save i kralja Milutina. Njegovi darovi stizali su i do manastira na Sinaju i u Vlaškoj.
Tako je knez Lazar ostao upamćen ne samo kao vladar koji je okupljao srpske zemlje već i kao veliki zaštitnik Crkve, ktitor i čovek koji je nastojao da sačuva duhovno jedinstvo pravoslavnog naroda.
10. Ravanica, najveća zadužbina kneza Lazara
Najveća zadužbina svetog kneza Lazara bio je Manastir Ravanica, podignut 1381. godine i posvećen Vaznesenju Gospodnjem. Gradnju je poverio neimaru Radu Boroviću, koji je sagradio jednu od najlepših crkava srpsko-vizantijskog stila.
Patrijarh Danilo III svedočio je o raskoši manastira, ukrašenog mermerom, zlatom i srebrom, sa bogato oslikanim freskama i ikonama i čvrstim utvrđenjem sa kulama i zidovima. Lazar je Ravanici darovao velika imanja u Pomoravlju, Podunavlju i Posavini, a za prvog igumana postavio je Arsenija, čoveka poznatog po mudrosti i duhovnim vrlinama. U Ravanici je živeo i sveti Romilo Ravanički, koji je tu i sahranjen.
Knez Lazar nije pomagao samo velike manastire već i parohijske crkve, škole, bolnice i sirotišta. U Kruševcu je osnovao školu u kojoj su se obrazovala njegova deca i druga srpska deca, a na njegovom dvoru okupljali su se učeni ljudi, umetnici i zanatlije koji su bežali pred osmanskim osvajanjima.
11. Borba za narod i odbranu hrišćanskih zemalja
Lazarova briga za narod bila je posebno vidljiva u obnovi porušenih crkava i naselja koja su stradala od osmanskih napada. Konstantin Filozof opisuje kako je knez, posle pomirenja Srpske i Carigradske patrijaršije, nastavio da obnavlja gradove, oblasti i svetinje koje su bile razorene.
Osmanska vojska je sve više napredovala prema srpskim zemljama. Osmanlije su osvajale velike gradove poput Sera, Sofije i Soluna, a 1386. godine zauzele su i Niš. Knez Lazar se više puta sukobljavao sa njima. Njegova vojska je 1387. godine kod Pločnika na Toplici porazila vojsku sultana Murata I, dok je naredne godine vojvoda Vlatko Vuković, u službi kralja Tvrtka, pobedio Osmanlije kod Bileće.
Ipak, osmanska opasnost nije prestajala. Sultan Murat je pripremao veliku vojsku za odlučujući obračun, dok su među Srbima rasli razdori i nesloga. Lazar je zato sazvao sabor u Kruševcu i pozvao sve velikaše i narod da se ujedine u odbrani zemlje. Mnogi se, međutim, nisu odazvali, a pomoć zapadnih hrišćanskih vladara nije stigla.
12. Put prema Kosovu i priprema za poslednji boj
Pred odlučujuću bitku Lazar je okupio vojvodu i velikaše na kneževoj večeri, pozivajući ih na mir i slogu. Srpska vojska zatim se okupila kod Kruševca i krenula prema Kosovu polju.
Uz kneza Lazara bili su njegov zet Vuk Branković, gospodar Kosova, kao i vojvoda Vlatko Vuković sa vojskom kralja Tvrtka i ban Ivaniš Horvat iz Hrvatske.
Dan uoči bitke vojska se okupila kod Samodreže crkve, gde je služena Liturgija i gde su se vojnici pričestili. Knez Lazar je znao da ih očekuje velika žrtva i bio je spreman da, prema hrišćanskom shvatanju, podnese stradanje za veru, narod i čast.
13. Kosovska bitka: poslednji zavet kneza Lazara
Na Kosovu polju, između Prištine, Laba i Sitnice, okupila se velika osmanska vojska predvođena sultanom Muratom I, njegovim sinovima Jakubom i Bajazitom i iskusnim vojskovođama. Nasuprot njima stajala je srpska vojska kneza Lazara, kojoj su se pridružili njegovi velikaši, zet Vuk Branković, vojvoda Vlatko Vuković sa vojskom kralja Tvrtka i drugi hrišćanski borci.
Na Vidovdan, 15. juna 1389. godine, knez Lazar se najpre pomolio Bogu, a zatim pred vojskom održao besedu u kojoj je pozvao svoje vojnike da budu spremni na žrtvu za veru i otadžbinu. Govorio im je da je bolje časno stradati nego živeti u ropstvu i da je podvig za Hrista i veru vredniji od prolaznog zemaljskog života.
Vojnici su mu odgovorili da su spremni da podele njegovu sudbinu i da se bore za kneza, veru i narod, ne strahujući od smrti. Tako su, prema predanju, srpski ratnici krenuli u boj kao oni koji su spremni da polože život za više vrednosti.
14. Miloš Obilić i preokret na bojnom polju
Kada je počela bitka između srpske i osmanske vojske, vojvoda Miloš Obilić uspeo je da prodre do sultanovog šatora i ubije Murata I. Prema predanju, na taj čin ga je podstakla i želja da odbaci optužbe da je izdajnik, koje su protiv njega širili zavidni velikaši.
Smrt sultana unela je pometnju među Osmanlijama, a srpska vojska je u prvom trenutku napredovala. Knez Lazar se hrabro borio, ali se tok bitke kasnije promenio. Bajazit je sakrio očevu smrt, preuzeo komandu i snažnim napadom uspeo da preokrene ishod boja.
Knez Lazar je zarobljen i pogubljen zajedno sa mnogim svojim vojvodama. Tako je, prema svedočanstvima srednjovekovnih pisaca, 15. juna 1389. godine primio mučeničku smrt.
15. Kosovski zavet i izbor Carstva nebeskog
Narodno predanje govori da se knezu Lazaru pred bitku javio anđeo i ponudio mu izbor između zemaljskog i Carstva Nebeskog. Lazar je izabrao Carstvo Nebesko, smatrajući da je ono večno, dok je zemaljska slava prolazna.
Prema ovom predanju, knez nije tražio opstanak po svaku cenu, već je svoju sudbinu i sudbinu naroda poverio Bogu. Pred smrt je, mirno i dostojanstveno, prihvatio mučeništvo za veru i narod, moleći se za oproštaj svojih grehova i spasenje ljudi kojima je upravljao.
Posle njegove smrti Gospod ga je, prema crkvenom predanju, proslavio netruležnošću svojih moštiju i darom čudotvorstva.
16. Prenos moštiju i žalost srpskog naroda
Nakon bitke monasi su zatražili Lazarevo telo i sahranili ga u crkvi Vaznesenja u Prištini. Godinu dana kasnije njegovi sinovi Stefan i Vuk, zajedno sa patrijarhom i narodom, otvorili su grob i pronašli telo svetog kneza netruležno i sa blagim mirisom.
Mošti su zatim prenete u njegovu zadužbinu, manastir Ravanicu. Na putu su se zaustavili u Novoj Pavlici, zadužbini njegove sestre Draginje i sestrića Musića, koji su takođe poginuli na Kosovu.
Kneginja Milica dočekala je mošti svog supruga sa sinovima i narodom. Njena tuga, kao i žalost celog naroda, ostala je zabeležena u delima srednjovekovnih pisaca. Posle Kosovske bitke, kako piše Konstantin Filozof, u srpskim krajevima nije bilo mesta gde se nije čuo plač za knezom Lazarom i poginulim ratnicima.
Kosovska bitka ostala je prelomni događaj srpske istorije i temelj sećanja na kneza Lazara kao vladara koji je izabrao vernost veri i narodu ispred lične sigurnosti. Njegova žrtva postala je simbol istrajnosti, a njegov život i stradanje deo duhovnog nasleđa koje vekovima oblikuje srpsko pamćenje.
17. Mošti Svetog kneza Lazara: put od Ravanice do Beograda
Mošti Svetog velikomučenika Lazara prenete su 1391. godine u njegovu zadužbinu, manastir Ravanicu kod Ćuprije, gde su počivale i bile izvor čuda gotovo tri veka. Posle Velike seobe Srba 1690. godine, kada su monasi napustili manastir pred osmanskim progonom, njegove mošti prenete su najpre u Sent Andreju kod Budima, a zatim 1697. godine u obnovljeni manastir Vrdnik na Fruškoj Gori, koji je nazvan Nova Ravanica.
Tokom Drugog svetskog rata, zbog opasnosti od uništenja fruškogorskih manastira, prota Radoslav Grujić preneo je 14. aprila 1942. godine mošti Svetog kneza Lazara u Sabornu crkvu u Beogradu, gde se i danas čuvaju na duhovnu utehu vernog pravoslavnog naroda.
18. Kneginja Milica i mudra borba za opstanak Srbije
Posle Kosovske bitke kneginja Milica preuzela je upravljanje teško pogođenom Srbijom, jer je njen sin Stefan imao samo dvanaest godina. U složenim okolnostima mudro je vodila državne poslove i trudila se da sačuva narod i zemlju.
Bajazit joj je ponudio mir pod uslovom da pošalje svoju najmlađu kćer Oliveru u njegov harem. Iako su se tome protivili i patrijarh Spiridon i drugi crkveni velikodostojnici, Milica je pristala smatrajući da bi njena žrtva mogla da zaštiti narod od novih stradanja. Od Olivere je tražila samo jedno: da sačuva svoju hrišćansku veru, što je ona i učinila.
Uz pomoć svoje rođake, monahinje Efimije, Milica je upravljala Srbijom sve do 1393. godine, kada je vlast predala sinu Stefanu. Potom se povukla u svoju zadužbinu Ljubostinju i zamonašila se kao monahinja Evgenija.
Despot Stefan Lazarević nastavio je očevim putem i mudro upravljao zemljom. U povelji Hilandaru iz 1405. godine istakao je da je sve što je postigao dugovao Božjoj pomoći i vrlinama svog svetog oca, kneza Lazara.
19. Kosovo kao mesto sećanja i svetog zaveta
Kada je došao na Kosovo, despot Stefan je u znak sećanja na svog oca i kosovske junake podigao veliki mermerni stub sa zapisom koji je podsećao prolaznike na veličinu Lazarevog podviga.
U tom zapisu knez Lazar je opisan kao pravedan vladar, zaštitnik siromašnih, branilac vere i otadžbine, koji je sa svojom vojskom krenuo u boj spreman da položi život za Hrista. Njegova pogibija predstavljena je kao mučeničko stradanje kojim je zadobio večnu slavu.
O Svetom knezu Lazaru pisali su mnogi savremenici i kasniji pisci, a narod ga je od prvih dana posle Kosovske bitke poštovao kao svetitelja i velikomučenika. Posebnu pohvalu sastavila je monahinja Efimija i izvezla je zlatnim i srebrnim nitima na pokrovu njegovog kivota.
U toj pohvali ona moli Svetog kneza da i posle svog prelaska iz zemaljskog života ostane zaštitnik svog naroda, da se moli Bogu za njegove potomke i da pravoslavna vera ostane sačuvana.
20. Kosovski zavet u sećanju naroda
Tuga za knezom Lazarom i kosovskim junacima nije ostala samo žalost, već se kroz crkveno predanje pretvorila u molitve, pesme i bogoslužbene himne. Srpski pisci i monasi sastavljali su službe i pohvale Svetom velikomučeniku Lazaru, čuvajući uspomenu na njegovu žrtvu.
Kosovski zavet tako je postao izraz vere da žrtva za istinu, veru i dobro naroda nije kraj, već put ka večnom životu u Hristu. Zato je narod kroz vekove sačuvao reči koje najbolje izražavaju sećanje na Svetog kneza Lazara i kosovske mučenike: „Sve je sveto i čestito bilo, i milome Bogu pristupačno.“
U Ruskom domu u Beogradu održan je humanitarni koncert „Mirno nebo za dečiji osmeh 9“, uz poziv vikara patrijarha srpskog za pomoć ugroženim Srbima u Eparhiji raško-prizrenskoj.
Nakon pomena postradalima na Kosovu polju i vojnicima sa Sočanskog fronta, episkop je govorio o smislu sećanja na junake, ljubavi prema bližnjima i značaju očuvanja svetinja za buduće naraštaje.
Spor oko zida na kojem se nekada nalazio lik blaženopočivšeg poglavara SPC ponovo je otvorio pitanja o pravu na očuvanje verskog i nacionalnog identiteta.
Na tribini će govoriti prezviter dr Oliver Subotić, prezviter Aleksandar Sekulić i đakon dr Đorđe Petrović, uz interaktivan razgovor sa učesnicima.
Kako podvizi kosovskih mučenika i pouke Jevanđelja i danas osvetljavaju put u trenucima iskušenja i pozivaju na nepokolebljivu odanost i unutrašnju snagu.
U crkvi Lazarici, iz koje je srpska vojska krenula ka Kosovu, služena je liturgija, a pomen svim stradalim junacima i litija do Spomenika kosovskim vitezovima sabrali su arhijereje, monahe, vojnike, državnike i verni narod.
Od Ravanice do Gračanice, od Hrama Svetog Save do srpskih crkava u Americi i Kanadi, praznična obeležavanja podsećaju na kneza Lazara, Kosovo i večnu snagu narodne vere
Slavsku trpezu ljubavi su pripremili domaćini slave, protojerej-stavrofor Rade Radan i protinica Milica Radan zajedno sa svojom blagočestivom porodicom.
Pravoslavni vernici danas obeležavaju Vidovdan i spomen Svetog velikomučenika kneza Lazara i Svetih srpskih mučenika po starom i Prenos moštiju Svetih mučenika Kira i Jovana po novom kalendaru. Katolička crkva obeležava spomendan Svetog Ireneja Lionskog, dok muslimani i Jevreji nemaju univerzalno priznat veliki praznik.
Vidovdan zauzima posebno mesto ne samo u crkvenom kalendaru, već i u istoriji, kulturi i kolektivnom sećanju srpskog naroda.
Pravoslavni vernici danas obeležavaju Svetog proroka Jeliseja po starom kalendaru, dok se po novom kalendaru obeležava Sveti Sampson Stranoprimac. Katolička crkva obeležava spomendan Svetog Ćirila Aleksandrijskog i Svetog Ladislava, dok muslimani i Jevreji nemaju univerzalno priznat veliki praznik
Živeo je oko devet vekova pre Hrista i ostao upamćen po čistoti života, revnosti prema Bogu i mnogobrojnim čudesima koja je činio silom Božjom.
Mozaična ikona Presvete Bogorodice Odigitrije, pred kojom je, prema predanju, poslednje trenutke proveo otac Svetog Save, prvi put je izneta iz riznice Manastira Hilandar i predstavljena javnosti u prestonom gradu Srbije.
Kada je mali Vukan odlučio da pomogne čoveku kome je pomoć bila potrebna, nije ni slutio da će njegovo delo pokrenuti stari zvonik i promeniti srca svih ljudi oko njega.
Raketa američkog PVO sistema „patriot“ pogodila je kompleks Kijevsko-pečerske lavre, tvrdi Ministarstvo odbrane Rusije.
Pravoslavni vernici čvrsto veruju da mošti svetaca u Kijevsko-pečerskoj lavri imaju snažno isceljujuće dejstvo.
Većina ga je videla bezbroj puta na ikonama, kupolama i bogoslužbenim predmetima, ali retko ko zna kako je ovaj drevni simbol postao jedno od najvažnijih znamenja pravoslavlja.
Spoj pržene ribe, paradajza, paprike i belog vina krije se u receptu iz „Pravoslavnog posnog kuvara“ Nade Marković.
U besedi za subotu 4. sedmice po Duhovima, Sveti Vladika Nikolaj Ohridski i Žički ukazuje na razliku između prolazne slave i one koja dolazi od Boga.
POGLEDAJTE JOŠ:
VIDOVDANSKA PORUKA IZ CRNE GORE: Otac Gojko Perović upozorava da Kosovski zavet nije poziv na sukob, već na žrtvu
VERSKI KALENDAR ZA NEDELJU 28. JUN
DANAS JE JEDAN OD NAJVEĆIH PRAZNIKA SRPSKE CRKVE: Slavimo Vidovdan, dan posvećen Svetom knezu Lazaru i ostalim junacima Boja na Kosovu!