“PRIMIO NA RAČUN KOPANJA GROBOVA, 10.000 KUNA ZA STO KOMADA DECE POKOPANE”: Srpska crkva danas slavi Svetu decu mučenike jastrebarske i sisačke

Bila su to deca koja su umesto igre upoznala strah, umesto majčinskog zagrljaja hladnoću logorskih zidova, a umesto bezbrižnog detinjstva stradanje koje je ostalo upamćeno kao jedno od najtežih svedočanstava zločina nad srpskim narodom tokom Drugog svetskog rata.

Danas, 13. jula, Pravoslavna Crkva molitveno slavi Svetu decu, mučenike jastrebarske i sisačke, nevine žrtve genocida nad srpskim narodom u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj. Sveti Arhijerejski Sabor Srpske pravoslavne crkve upisao ih je 2022. godine u diptih svetih.

Njihovo stradanje nije samo istorijska činjenica. To je molitveni pomen hiljadama mališana kojima je nasilno oduzeto pravo na detinjstvo.

Deca koja su postala svedoci stradanja

Kako je zapisao đakon Budimir Kokotović u Kalendaru Crkve za 2023. godinu, dečji logor u Jastrebarskom, nadomak Karlovca, bio je jedan od nekoliko logora za srpsku decu u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj.

Logor je osnovan pod nazivom „Prihvatilište za decu izbeglica“, ali iza tog naziva stajala je drugačija namera. Osnovalo ga je Ministarstvo udružbe NDH sa zadatkom da se deca dovedena iz drugih logora „vaspitavaju“ u ustaškom duhu, po uzoru na janičare.

Prvi transport dece krenuo je iz Zagreba 11. jula 1942. godine i nekoliko dana kasnije stigao u Jastrebarsko. Logorski kompleks nalazio se na tri lokacije u gradu.

Kroz njega su prošla uglavnom srpska deca sa područja Kozare, Korduna, Like, Banije i drugih krajeva pogođenih ratnim stradanjima.

To su bila deca koja su ostala bez roditelja, bez doma i bez zaštite u najtežim okolnostima.

Dečji logor u Sisku otvoren je 3. avgusta 1942. godine. Tada je u njega dovedeno oko 1.300 dece iz logora Mlaka i Stara Gradiška. Logor se nalazio u zgradi osnovne škole u Sisku, solani Reis, samostanu sestara reda Svetog Vinka i Sokolskom domu.

Do kraja oktobra 1942. godine u Sisak je, u više transporta, stiglo više od 7.000 srpske dece sa područja Kozare, Banije, Like, Korduna i Slavonije.

Beležnica grobara koja je sačuvala najtužnije svedočanstvo

Jedan od najpotresnijih dokumenata o stradanju dece u Jastrebarskom jeste beležnica čuvara mesnog groblja Franje Ilovara. Po naređenju vlasti, danima je sahranjivao mrtvu decu i o tome vodio dnevnik. Njegovi zapisi ostali su kao potresno svedočanstvo tragedije koja se odvijala iza zidova logora.

Ilovar je zabeležio da su tela dece sahranjivana u kutijama i sanducima, a da bi ih što više stalo, sanduci su nasilno zatvarani. U jednom sanduku moglo je biti sahranjeno i više mališana.

Svesku Franje Ilovara kasnije je u svojim knjigama opisao istraživač Dragoje Lukić. Njene stranice ne govore samo o brojevima, već i o ugašenim dečjim životima.

Na prvoj strani dnevnika zapisano je da je 22. jula 1942. godine sahranjeno 107 dece. Uz taj zapis stoji račun i potvrda: „Primio na račun kopanja grobova 10.000 kuna za sto komada dece pokopane!11“ Na drugom mestu zabeleženo je: „Račun za ukop, 243 komada dece x 150 kuna, 36.450 kuna““

Od 22. jula do 11. avgusta 1942. godine grobar je svakog dana zapisivao broj sahranjene muške i ženske dece. Pored oznaka za pol upisivao je brojke ili uspravne crtice, pri čemu je svaka crtica predstavljala jedan izgubljeni život. Ta beležnica ostala je jedan od najpotresnijih dokaza o stradanju dece u ovom logoru.

Broj žrtava možda nikada neće biti potpuno poznat

Kroz dečji logor Jastrebarsko, od 11. jula do 26. avgusta 1942. godine, prema pojedinim dokumentima prošlo je 3.336 dece, među kojima je bilo više od 2.000 mališana sa Kozare.

Za manje od mesec i po dana u ovom logoru je, prema zvaničnim podacima, stradalo 768 dece uzrasta od nekoliko meseci do 14 godina. Na spomeniku je naveden broj od 468 umorenih zatočenika, ali se pretpostavlja da stvarni broj žrtava možda nikada neće biti potpuno utvrđen.

Istraživač Dragoje Lukić navodio je brojke od 1.011, odnosno 1.026 umrle dece, računajući i mališane iz Jastrebarskog koji su stradali u drugim mestima, među kojima su bile i zagrebačke bolnice.

U Arhivu Jugoslavije u Beogradu čuva se spisak sa imenima 560 dece koja su postradala u Jastrebarskom. Iza svakog imena nalazilo se jedno detinjstvo, jedna porodica i jedan prekinuti život. Mnoge porodice čija su deca stradala nisu preživele ratne strahote, pa njihova imena i sudbine nikada nisu u potpunosti zabeležene.

Logor u Jastrebarskom zatvoren je 26. avgusta 1942. godine, nakon što ga je zauzela Četvrta kordunaška brigada NOVJ. Komandant brigade Nikola Vidović naveo je da su u logoru zatekli 727 zatočene dece. Dečji logor u Sisku zatvoren je 8. januara 1943. godine.

Sveti mučenici koje Crkva čuva u molitvenom sećanju

Sećanje na ovu nevinu decu nije ostalo samo u istorijskim knjigama. Pravoslavna crkva ih je prepoznala kao mučenike koji su svojom nevinošću i stradanjem posvedočili istinu o patnji srpskog naroda.

Prvu ikonu Svetih novomučenika mladenaca jastrebarskih izradile su monahinje manastira Svetog Vasilija Ostroškog u Bijeljini 2021. godine. Ikonu je episkop zvorničko-tuzlanski Fotije darivao Eparhiji gornjokarlovačkoj.

Zahvaljujući inicijativi i trudu episkopa gornjokarlovačkog Gerasima, Sveti Arhijerejski Sabor Srpske pravoslavne crkve doneo je 21. maja 2022. godine odluku: „Na osnovu predanja Pravoslavne Crkve, a shodno članu 69. tačka 8) Ustava SPC, decu mučenike jastrebarske i sisačke pribrojati Liku Svetih.“ Njihov pomen ustanovljen je za 13. jul, odnosno 30. jun po starom kalendaru.

Danas Crkva ne slavi samo sećanje na njihovo stradanje, već svedoči o pobedi istine nad zaboravom i molitve nad nepravdom. Sveta deca jastrebarska i sisačka ostaju večni podsetnik da nijedna nevina žrtva nije zaboravljena pred Bogom.

Srpska pravoslavna crkva 13. jula proslavlja Svete novomučenike jastrebarske i sisačke, a jeromonah Pamfil (Osokin) u potresnom autorskom tekstu koji prenosimo u celosti daje dramatičan osvrt na stradanja koja su mnogi zaboravili.

Izvori iz Rimske kurije otkrivaju da je Svetoj Stolici stizala lažirana dokumentacija o Alojzu Stepincu, dok stručnjaci tvrde da je manipulacija arhivima bila planski sprovođena.

U strahu od nove državne podele i potrage za sigurnim osloncem, deo stanovnika dalmatinskog ostrva prešao je u pravoslavnu veru, što je pokrenulo niz reakcija, sukoba i dugotrajan proces koji će se završiti tek posle Drugog svetskog rata.

Krvnik je pokušavao da ga natera da uzvikne „Živio Pavelić“, ali odgovor starca iz Hercegovine i danas se pamti kao jedna od najpotresnijih scena iz vremena logora smrti.